تستهای هورمونی در آزمایشگاههای تشخیص پزشکی با روشهای مختلفی انجام میشوند، اما سه روش رایج که بیشترین کاربرد را دارند ELISA، CLIA و ECL هستند. هر سه روش بر پایه «واکنش آنتیبادی–آنتیژن» کار میکنند، اما برای تولید سیگنال و اندازهگیری مقدار هورمون از فناوریهای متفاوتی استفاده میکنند. این تفاوتها باعث میشود دقت، سرعت، حساسیت و هزینه هر روش با دیگری متفاوت باشد. شناخت تفاوت این روشها کمک میکند بدانیم چرا نتایج تستهای هورمونی بین دستگاهها یا آزمایشگاهها گاهی اختلاف دارند و چرا برخی روشها برای مقادیر بسیار کم هورمون مناسبترند.
در ادامه، هر سه روش بهصورت عملی و قابلفهم مقایسه میشوند و توضیح داده میشود که در هورمونهایی مانند TSH، LH، FSH، تستوسترون، پرولاکتین، AMH، ویتامین D و غیره چه تفاوتهایی ایجاد میشود.
ELISA چیست و چگونه کار میکند؟
ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay) یکی از قدیمیترین و پایهایترین روشهای ایمنیسنجی است. در این روش، آنتیبادی به هورمون هدف متصل میشود و یک آنزیم بهعنوان «برچسب» به آن وصل است. با اضافه شدن سوبسترا، آنزیم باعث تغییر رنگ میشود و میزان رنگ تولیدشده با مقدار هورمون متناسب است.
ویژگیهای اصلی ELISA
ELISA روش قابل اعتماد و استاندارد است، اما:
- حساسیت متوسط دارد.
- نسبت به CLIA و ECL کندتر است و زمان انجام تست بیشتر است.
- نیروی انسانی بیشتری برای شستشو و مراحل دستی نیاز دارد.
- احتمال خطای اپراتور بیشتر است.
- برای تستهایی که دقت و حساسیت بالا لازم ندارند، مناسب و اقتصادی است.
در بسیاری از هورمونها، مانند FSH، LH، پروژسترون، استرادیول میتوان از ELISA استفاده کرد، اما برای هورمونهایی با غلظت بسیار پایین (مثل AMH، انسولین یا PTH) معمولاً روشهای مدرنتر ترجیح داده میشوند.
CLIA چیست و چه تفاوتی با ELISA دارد؟
CLIA (Chemiluminescent Immunoassay) همان اصول ELISA را دارد، اما بهجای تغییر رنگ، از واکنشهای شیمیلومینسانس استفاده میکند؛ یعنی واکنش شیمیایی که نور تولید میکند و دستگاه شدت نور را اندازهگیری میکند.
ویژگیهای اصلی CLIA
- حساسیت بسیار بالاتر از ELISA
- دامنه اندازهگیری وسیعتر
- سرعت بیشتر بهدلیل اتوماتیک بودن
- دقت و تکرارپذیری عالی
- نیاز کمتر به مراحل دستی و بنابراین خطای انسانی کمتر
CLIA امروزه یکی از متداولترین روشها برای اندازهگیری هورمونهاست، زیرا حتی مقادیر بسیار پایین را نیز بهدقت اندازهگیری میکند.
هورمونهایی که با CLIA بسیار دقیقتر اندازهگیری میشوند:
TSH، FT4، FT3، پرولاکتین، تستوسترون، ویتامین D، AMH، hCG، انسولین
ECL چیست و چرا پیشرفتهترین روش محسوب میشود؟
ECL (Electrochemiluminescence) نسخه پیشرفتهتری از CLIA است که در آن تولید نور بهوسیله تحریک الکتریکی انجام میشود. این روش عمدتاً توسط سیستمهای Roche استفاده میشود و دقت آن بسیار بالا است.
ویژگیهای اصلی ECL
- حساسیت و اختصاصیت بسیار بالا
- نویز زمینهای بسیار کم
- سرعت بالا و اتوماسیون کامل
- قابلیت تشخیص مقادیر بسیار کم هورمون (Suitable for ultra-low levels)
- دقت بالا در تستهای دشوار و حساس مثل AMH
ECL بهترین گزینه برای اندازهگیری هورمونهایی است که مقدارشان بسیار کم است یا تداخلپذیرند، مانند:
AMH، تستوسترون، انسولین، پروکلسیتونین، کاردیومارکرها، ویتامین D
به همین دلیل است که AMH با روش ECL معمولاً قابل اعتمادتر از ELISA گزارش میشود.
مقایسه عملی ELISA، CLIA و ECL
از نظر حساسیت
- ELISA: مناسب هورمونهای با غلظت متوسط
- CLIA: 10 تا 100 برابر حساستر از ELISA
- ECL: بالاترین سطح حساسیت
از نظر دقت و تکرارپذیری
- ELISA: متوسط
- CLIA: بالا
- ECL: بسیار بالا
از نظر سرعت و اتوماسیون
- ELISA: کند، اغلب دستی
- CLIA: سریع و کاملاً خودکار
- ECL: سریعتر از CLIA با دقت بیشتر
از نظر هزینه
- ELISA: ارزانتر
- CLIA: متوسط
- ECL: گرانتر، اما دقیقتر
چرا نتایج هورمونها در آزمایشگاههای مختلف متفاوت میشود؟
تفاوت روش اندازهگیری یکی از دلایل اصلی اختلاف نتایج است.
برای مثال:
- AMH با ELISA ممکن است بالاتر یا پایینتر از مقدار واقعی باشد، اما ECL دقیقتر است.
- ویتامین D با CLIA و ECL معمولاً قابلاعتمادتر از ELISA است.
- تستوسترون و استرادیول در زنان که غلظت بسیار کمی دارند، با ECL دقت بیشتری دارند.
به همین دلیل هنگام پیگیری یک هورمون در طول زمان، توصیه میشود همیشه از یک روش و یک آزمایشگاه ثابت استفاده شود.
جمعبندی
- ELISA: روش پایه، اقتصادی، مناسب برای تستهای غیرحساس
- CLIA: روش دقیقتر، سریعتر، مناسب بیشتر هورمونها
- ECL: پیشرفتهترین، حساسترین و قابلاعتمادترین روش، مخصوص تستهای دشوار
